ميرزا محمد على ( معلم حبيب آبادى )
698
مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار ( فارسى )
اكثر علما و رؤساء طهران بتربيت و ترويج او اعتبار يافتند و بمدارج و مقامات رسيدند ، جمعى از معاصرين در حق وى گستاخى مىكردند و بىباكى مىورزيدند كه : او را مالا و حالا هرگونه قدرت مزيد ترويج شريعت و خدمت ملت بر وجه كامل حاصل است و مع ذلك همى جز جم اموال و جمع املاك ندارد ! و لا يخفى كه اين معنى اگر ثابت شود شبه ترك اولى است و مقام آن صدر صفه اجتهاد از اعتراض و انتقاد اعلى است . تا اينكه فرمايد : اشتهار و اعتبار اين بزرگوار در دين و دولت و ملك و ملت بأعلى درجهء كمال بود ، وصيت بزرگى و عظمت شأنش از آسيا بساير قسمتهاى كره ارض نيز رفته و همه جا را فروگرفته بود ، احترام و اكرامى كه اين پادشاه ( يعنى ناصر الدّين شاه ) أيده اللّه ؛ به اين عالم عامل و فقيه كامل مىفرمود كمترى از مجتهدين را نصيب افتاد ، الحق وجودش مذهب جعفرى را قوتى و قوامى بود و شرع شريف را استظهارى و استحكامى ، انتهى . و وى چنان كه گذشت تأليفاتى دارد : اول « رسالهئى در اصول » كه ذكر شد . دويم « كتابى در طهارت » . سيم « كتابى در نماز » . چهارم « كتابى در بيع » . پنجم كتاب « تحقيق الدلائل » در شرح « تلخيص المسائل » كه آن هم از خود او است و در سنه 1259 از آن فارغ شده . در « الذريعة » اصل « تلخيص » را در ( ج 4 ص 427 به شماره 1894 ) ذكر كرده ، و در ( ج 3 ص 482 ش 1789 ) نيز « تحقيق الدلائل » را آورده و در آن فرمايد : فقط شرح كتاب طهارت و كتاب نماز و كتاب احكام عقود و خيارات و كتاب قضاء و شهادات از اين كتاب از مسوده خارج شده و از اينها هم كتاب طهارات چاپ نشده و باقى در جلدى بزرگ در سنه 1304 چاپ شده و معروف به « كتاب قضا » مىباشد ، و باتفاق كسانى كه ما آنها را دريافتيم آن ادق و أمتن از « جواهر » مىباشد ، انتهى . ششم كتاب « توضيح المقال در علم رجال » كه در درايت و داراى بسى از مطالب سودمند و تقريبا بهترين كتبى است كه در اين فن تأليف يا ديده شده ، و آن را در سنه 1262 تأليف كرده و در آخرش نام شصت تن از علمائى كه در رجال و درايت كتاب دارند نوشته ، و همان سال با كتاب « منتهى المقال » چاپ شده ، و در سنه 1300 كه بار ديگر « منتهى » را چاپ كردهاند نام شصت تن ديگر را بر آن اضافه نموده كه بجمله نام صد و بيست نفر از علماء رجال و درايت كه در آن دو فن كتاب تأليف كردهاند در آن گرد آمده .